سه شنبه,۴ مهر, ۱۳۹۶ | ۵۴ : ۰۵
خانه / نفت / ریشه ۵۰ ساله استانداردهای صنعت نفت ایران
۱۳۹۵/۱۱/۰۵

ریشه ۵۰ ساله استانداردهای صنعت نفت ایران

ریشه ۵۰ ساله استانداردهای صنعت نفت ایران

ایران منابع عظیم نفت و گاز در اختیار دارد؛ همین مساله بسیاری از جوانان را از همان سال‌های ابتدایی ترغیب می‌کند که وارد کار در این صنعت شوند. آنها به چند دسته تقسیم می‌شوند؛ بخشی که خواستار مشاغلی با درآمد بالاتر هستند وارد دانشگاه صنعت نفت شده و سال‌ها برای رسیدن به شغل مورد نظر تحصیل می‌کنند. بخش دیگر را کارگران متخصص تشکیل می‌دهند؛ آنهایی که جوشکار یا برشکار حرفه‌یی هستند و تمام سختی‌های کار در مناطق عملیاتی نفت را به جان خریده و به امید درآمد مناسب‌تر وارد آن می‌شوند. بخش سوم نیز کارگران عادی هستند، آنها تخصص یا مدرک تحصیلی ویژه‌یی ندارند و اغلب در نبود گزینه‌های مناسب‌تر به این فعالیت وارد می‌شوند. اما تمام این ۳ گروه از یک چیز یکسان محروم هستند. برآورد اینکه ورود به این شغل تا چه اندازه متضمن جان آنها خواهد بود؟ مثل تمام کسانی که در پلاسکو فعالیت می‌کردند و شاید در تیره‌ترین کابوس‌ها نیز تصوری از بلایی که صبح پنج‌شنبه برسرشان آمد، نداشتند. صاحبان ساختمان، شهرداری، شورای شهر و… نسبت به مخاطره‌آمیز بودن فعالیت در این ساختمان مطلع بودند اما کسی به فروشندگانی که در ساعت‌های انتهایی شب کرکره مغازه را پایین کشیده و وارد سکوت خیابان جمهوری می‌شدند، چیزی در این مورد نگفته بود. در این گزارش سراغ وضعیت تعیین استانداردها در صنعت نفت ایران که حالا تقریبا ۵۰سال از نخستین جرقه‌های ایجاد آن می‌گذرد، می‌رویم، وضعیتی که بر میزان بهداشت شغلی کارکنان این صنعت و اطمینان آنها از فضای کاریشان تاثیر بسیار زیادی دارد.

آنها همیشه در سایه هستند، سایه‌هایی پشت تاسیسات سرد و خطوط لوله، کسانی که وقتی خبرنگاران به همراه مسوولان برای بازدید وارد مناطق عملیاتی می‌شوند، با چشم‌هایی همیشه نگران از پشت خطوط لوله بیرون آمده و نظاره‌گر می‌ایستند. کسی از آنها سوال نمی‌کند، کسی نظرشان را نمی‌پرسد، همه ریکوردر به دست دنبال مسوول که وزیر یا معاون یا مجری طرح است، می‌دوند و بی‌تفاوت از کنار آنها می‌گذرند. آنها ولی داستان‌های زیادی برای گفتن دارند. چند سال قبل وقتی برای نخستین‌بار راهی عسلویه برای بازدید از فازهای ۱۵ و ۱۶ شدم، با وجود اعتراض دیگر خبرنگاران حاضر در محل، کنار یکی از آنها ایستادم و به قصه‌اش گوش دادم. قصه تلخ سقوط یکی از همکارانش در یک مجتمع پتروشیمی، درست یک روز قبل از مراسم عقدش. پسری از اهالی مسجد سلیمان، بیست و چند ساله که عقدش به عزایش تبدیل شد.

چند روزی است که صبح و شب وب‌سایت اداره کل بهداشت، سلامت و ایمنی وزارت نفت را بالا و پایین می‌کنم. واکنشی دیرهنگام به امکان تکرار فاجعه پلاسکو در صنعت نفت، تکراری که می‌تواند به تبعات، خانواده‌های بیشتری را نیز داغدار کند. سه روز است، پرسش‌هایم را برای مدیرکل این اداره که مشاور وزیر هم هست ارسال کرده‌ام، هر روز پرس و جو می‌کنم و او همچنان پاسخگو نیست. پرسش‌های فراوانی در ذهنم چرخ می‌زنند. استانداردهای صنعت نفت ایران آخرین بار کی به‌روز شده‌اند؟ چقدر می‌توان مطمئن بود؟ تنها پاسخ سکوت است.

صحبت از دولت فعلی و دولت قبلی نیست. حالا یک قرن از عمر فعالیت صنعت نفت در ایران می‌گذرد و شرم‌آور است که هنوز مطالعه‌یی جامع و دقیق درباره مخاطرات این صنعت در ایران صورت نگرفته است. اوضاع بقیه را بررسی می‌کنم. آرامکو سعودی، شرکتی که تقریبا هم سن و سال شرکت ملی نفت ایران است؛ نمونه‌یی مناسب برای ارزیابی است.

با یک جست‌وجوی ساده مشخص می‌شود آنها ماه مه ‌سال جاری میلادی، سمیناری بین‌المللی در حوزه HSE برگزار خواهند کرد. سمیناری که خبرش را همه جا منتشر کرده‌اند و نمونه‌یی دیگر از آن‌ هم سال ۲۰۱۵ برگزار شده است. ایران نیز هر از چند گاهی اقدام به برگزاری سمینارهایی در این حوزه در صنعت نفت می‌کند اما آیا آخرین تغییرات جهانی رخ داده در این حوزه در سمینارهای داخلی با برد نه چندان زیاد مطرح می‌شوند؟

بسیاری از قوانین و ضوابط هواپیمایی، پس از رخداد فجایع و از دست رفتن جان انسان‌ها در پی سقوط هواپیما نگاشته شدند، هر سقوط عظیمی در ابتدایی قرن ۱۹ باعث می‌شد، سازمان‌های جهانی ضوابط را تغییر داده و از فاجعه درسی ماندگار بگیرند. درسی که همه‌چیز را به قبل و بعد از خود تقسیم می‌کرد. استانداردهای صنعت نفت نیز از این قاعده مستثنا نیست. اداره کل بهداشت، سلامت و ایمنی وزارت نفت ایران در توضیح نحوه تعیین استانداردهای خود از ۶ شاخص نام برده است. «استانداردهای انجمن ملی حفاظت در برابر آتش (NFPA) »، «استانداردهای موسسه ملی استاندارد امریکا (ANIS) »، «استانداردهای انجمن بین‌المللی تجهیزات ایمنی (ISEA) »، «استانداردهای سازمان ایمنی و بهداشت شغلی (OSHA) »، «استانداردهای انجمن نفت امریکا (API) » و استانداردهای امور تحقیقات و استانداردهای وزارت نفت (IPS) این شاخص‌ها معرفی شده‌اند. اما هیچ توضیحی در مورد زمان به روز‌رسانی آنها، اهمیت هر یک و در نهایت استاندارد فعلی مورد استفاده صورت نگرفته است.

برای مثال پس از فاجعه لکه نفتی خلیج مکزیک که منجر به مفقود شدن ۱۱کارگر شد، انجمن نفت امریکا که معتبرترین نهاد برای استانداردهای نفت به حساب می‌آید از مجموع ۲۲۴ استاندارد موجود، ۱۰۰ استاندارد را تجدیدنظر و به‌روز رسانی کرد. در واقع فاجعه خلیج مکزیک که در حوزه عملیاتی شرکت BPرخ داد، نوعی انقلاب در استانداردهای انجمن نفت امریکا به وجود آورد. انقلابی که مشخص نیست در تعیین استانداردهای صنعت نفت ایران نیز اعمال شده است یا نه؟

آن‌طورکه مجید دانشور در مقاله‌یی با عنوان «بررسی استانداردهاى مربوط به HSE و سازمان‌هاى ارائه‌دهنده آنها» استانداردهای ابتدایی صنعت نفت ایران در سال‌های ابتدایی ایجاد این صنعت دقیقا همان استانداردهای شرکت نفت بریتانیا بوده است و تغییراتی مختصر حسب شرایط منطقه‌یی خاص در آنها داده می‌شد.  در ادامه و در سال ۱۹۶۹ ایران اداره‌یی برای استاندارد و شاخص‌گذاری در صنعت نفت تاسیس می‌کند، این اداره فعالیت‌های خود را به‌طور جدی پیگیری کرده و در نهایت در سال ۱۹۷۲ و ۳ سال پس از ایجاد این اداره، ۲شرکت ســهامی خاص خدمات نفتی در جنوب و پالایشــگاه آبادان و خدمات نفتی ایران فعالیت‌های گسترده‌یی را برای بررسی، به‌روزرسانی و جمع‌آوری و هماهنگ کردن استانداردهای صنعت نفت انجام می‌دهند. فعالیت‌های این دو شرکت تا ۱۹۸۷ و انقلاب اسلامی ادامه می‌یابد اما در ادامه عملا تا سال ۱۳۶۹ متوقف می‌شود. آن‌طور که در وب‌سایت وزارت نفت آمده است با تصویب هیات‌مدیره شرکت ملی نفت ایران، کار تدوین استانداردهای صنعت نفت ایران (IPS) از سال ۱۳۶۹ با استفاده از خدمات مشاور و با همکاری مدیریت‌ها و شرکت‌های تابعه وزارت نفت شروع و طی ۶سال به صنعت نفت ارائه شد. در واقع عملا بین سال‌های ۱۳۵۷ و ۱۳۷۶ که حدود ۲ دهه را در بر می‌گرفت، عملیات به‌روزرسانی استانداردهای صنعت نفت ایران متوقف ماند. در نهایت در سال ۱۳۷۶ تعداد ۳۷۸ عنوان استاندارد از سوی این گروه تهیه شده و با عنوان IPS معرفی می‌شوند. طبق اطلاعات مندرج در مقاله آقای دانشور، این استانداردها از آن سال تاکنون هر ۵سال یک بار مورد بازبینی قرار می‌گیرند. هیچ اشاره‌یی به بازبینی در این استانداردها فراخور حوادث و در بین این بازه‌های ۵ ساله نشده است.

اداره‌یی که در سال ۱۹۶۹ ایجاد شد با طی فراز و نشیب‌های فراوان گویا اکنون به اداره مهندسی و استانداردها تبدیل شده است، اداره‌یی که در توضیح استانداردهای صنعت نفت ایران این جمله را در یکی از بخش‌های وب‌سایت آشفته حال خود مندرج کرده است: « مجموعه استانداردها و نقشه‌های استانداردی که تا پایان سال ۱۳۹۴ تدوین، به‌روزرسانی و تبیین فارسی شده و در مهرماه ۱۳۹۵توزیع شده است.» ذیل این عنوان، استانداردهای به‌روز شده از سوی این اداره لیست شده‌اند که در ۴ بخش IPS، استاندارد برداشت، استاندارد طراحی و شاخص عمومی دیده می‌شوند.

این استانداردها که اکنون مشخص نیست بر چه مبنایی به‌روز‌رسانی شده‌اند، وجود دارند اما بخش مهم‌تر ماجرا دسترسی ایران به تجهیزات به‌روز در این زمینه و از آن مهم‌تر، درک جدی بودن مساله HSE در پروژه‌های نفتی ایران است. درکی که تاکنون چند مثال در زمینه نبود آن به ثبت رسیده است. در اینجا نگاهی به چند حادثه رخ داده در صنعت نفت به تبیین این مساله کمک می‌کند، برای مثال در جریان یک حادثه که منجر به مدفون شدن یکی از کارگران در خاک دپو شده برای حفاری در شرکت گاز استان خراسان رضوی شد، به وضوح در گزارش اداره بهداشت و ایمنی وزارت نفت که عدم برخورداری پیمانکار از مسوول HSE و عدم برخورداری فرد حادثه دیده از صلاحیت‌های حرفه‌یی HSE موجب این حادثه دلخراش شده است. اتفاقی که اداره بهداشت زمینه آن را انتخاب پیمانکار بر اساس پایین‌ترین قیمت در مناقصه عنوان کرده است. در موردی دیگر سقوط یکی از کارگران به مخزن گوگرد مایع تا ۴ ساعت از دید سرپرست پیمانکاران پنهان مانده و جنازه او در نهایت ساعت‌ها پس از سقوط پیدا می‌شود؛ اتفاقی که بررسی آن از ۲ جنبه نشان می‌دهد که در وهله اول درب مخزن از استاندارد‌های به‌روز برخوردار نبوده و همان‌طور که در گزارش وزارت نفت عنوان شده کج بوده است و از سوی دیگر خود شخص کارگر و اطرافیان او هیچ یک نسبت به جدیت مسائل ایمنی آموزش داده نشده بودند. هر دو جنبه از آسیب‌های جدی عدم رعایت استانداردها در صنعت نفت ایران به حساب می‌آیند.

منبع: روزنامه تعادل