سه شنبه,۲۸ آذر, ۱۳۹۶ | ۵۹ : ۰۱
خانه / نفت / صنعت نفت ایران بعد از توافق چه‌شکلی است؟
۱۳۹۴/۰۶/۱۸
بررسی آینده حضور غول‌های نفتی در ایران

صنعت نفت ایران بعد از توافق چه‌شکلی است؟

صنعت نفت ایران بعد از توافق چه‌شکلی است؟

با وجود آنکه ایران یکی از بزرگترین ذخایر نفت و گاز دنیا را در اختیار دارد ، اما طی سال های گذشته نتوانسته ظرفیت واقعی این صنعت را عملیاتی کند. یکی از دلایل این امر تحریم ها بود. تحریم‌های ایران تبدیل به هفت خوانی شد که توان صنعت نفت را کاهش می داد ، اما این صنعت همچنان سرپا ماند و با وجود تمام کاستی‌ها و نقص‌ها به مسیر خود ادامه ‌داد. چالش صنعت نفت ایران از دو جهت بود از یک سو صادرات نفت به بازارهای جهانی و دریافت پول آن با موانع روبرو بود. از طرف دیگر سرمایه‌گذاری خارجی برای توسعه صنعت نفت و به دست آوردن منابع ارزان‌تر به مانع‌های بزرگی برخورد کرد و بیشتر سرمایه‌گذاران خارجی از ایران خارج شدند. در کمتر از سه سال شرکت هایی که  تازه وارد ایران شده بودند به ناچار مجبور به کوچ از ایران شدند و آنهایی که مشغول فعالیت بودند پروژه جدیدی را تقبل نکردند.

حال با توافق انجام شده و افق‌های تازه ای که پیش روی اقتصاد باز شده ، سرمایه‌گذاران خارجی با پیشنهادهای تازه به سمت ایران آمده‌اند. ذخایر عظیم نفت ایران  برای هر سرمایه‌گذاری جذاب است، ایران به منزله بازاری دست نخورده است که کشورهای بحران زده آن را کورسوی امیدی برای دستیابی به درآمد بیشتر می‌دانند.

علاوه برآن بسیاری از شرکت‌های برتر دنیا  که قبل از تحریم‌ها در ایران فعالیت می‌کردند، دوباره رویای نفت ایرانی را در سر می پرورانند. زیرا تحریم‌ها سبب شد آنها یکباره میدان پر منفعت نفت ایران را به رقبای چینی و هندی واگذار کنند. براساس تخمین‌ کارشناسان ایرانی و به گفته وزیر نفت ایران ، کشور نیازمند میلیاردها  دلار سرمایه‌گذاری در بخش‌های مختلف است.

 

 

ایران خواستار ساخت تجهیزات مشترک

 

تمام این نکته‌ها دلیلی شد  تا به محض توافق هسته‌ای هیات کشورهای مختلف به ایران روانه شوند. هرچند تحریم‌ها سبب شد بخش‌های مختلف این صنعت با فرازو نشیب‌هایی روبرو شود. اما به نظر می‌رسد ایران درسش را پس داده واین بار  دیگر به پیمانکاران صرف قناعت نمی‌کند، ایران امروز به دنبال دستیابی به فناوری‌های پیشرفته است تا بتواند  دوباره قدرت خود را به دست آورد. این نکته در مذاکره ایران با کشورهای مختلف به طور کامل محرز بوده و هست. درهمین زمینه یکی از نخستین کشورهایی که این فرصت را غنیمت شمرده و پیش از بقیه  به ایران وارد شد، آلمان بود.

زیگمار گابریل قائم مقام صدراعظم آلمان در راس یک هیات بلندپایه اقتصادی و تجاری  وارد ایران شد و علاوه بر دیدار با بیژن زنگنه با وزاری نیرو، صنعت و نمایندگان اتاق بازرگانی نیز دیدار و گفت گو کرد.

در این دیدار مقامات ایرانی نیز هرکدام تاکید خاصی براین نکته داشتند. پیوندی قائم مقام مدیرعامل شرکت ملی پتروشیمی نیز در خصوص مذاکره با آلمان‌ها با اشاره به این نکته می‌گوید: «من در ارائه‌ای که در این مذاکره داشتم تاکید کردم ایران امروز، ایران ۱۵ سال قبل نیست و امروز دانش فنی را به تنهایی نمی‌خواهیم. آلمان از شرکای خوب ما در تامین فاینانس و فناوری بود اما امروز علاوه براین دو حوزه تمایل داریم بیشتر تجهیزات مورد نیاز نفتی در ایران و به صورت مشترک ساخته شود.»

این امر نشان می‌دهد ایران در سال‌های تحریم بیکار ننشسته و در زمینه ساخت تجهیزات مختلف مانند توربین‌های صنعتی به پیشرفت‌هایی دست یافته است. کارگاه‌ها و صنایع ایران در این سال‌ها رشد زیادی کرده‌اند و حجم زیادی نیروی انسانی توانمند و امکانات سخت افزاری در اختیار دارند. با این وجود در مذاکره قائم مقام صدراعظم آلمان در این زمینه چیزی نگفت اما او اعلام کرد: «با توجه به سابقه قدیمی مراودات تجاری دو کشورآماده همه نوع همکاری هستیم.»

این در حالی است که بیشتر فعالیت آلمان در گذشته مربوط به  بخش‌های میان دست به خصوص صنعت پتروشیمی و صنایع شیمیایی بوده است. در این زمینه می‌توان ادعا کرد مهمترین مسئله در روابط ایران و آلمان در حوزه نفت مسئله تامین منابع مالی است . به گفته  پیوندی ایران در  حوزه  پتروشیمی می‌تواند طی ۱۰ سال آینده با سرمایه‌گذاری ۷۰ تا ۸۰ میلیارد دلاری به ظرفیت تولید سالانه ۱۷۰ میلیون تن دست یابد.

در کنار این سرمایه‌گذاری‌ها  تجهیزاتی که به سفارش ایران در آلمان ساخته شده و اکنون بلوکه شده نیز به سوی ایران روانه خواهند شد. شرکت‌های آلمانی سازنده تجهیزات نفتی، مانند زیمنس قبل از تحریم‌ها در ایران تعهدات گسترده‌‌‌ای داشتند و به خصوص در صنایع پالایش و پتروشیمی  و همچنین پارس جنوبی فعال بودند.

بر این اساس، شرکت‌های آلمانی قبل از وضع تحریم‌ها تعهداتی برای تامین تجهیزات و راه‌اندازی بعضی واحد‌های مهم در پالایشگاه‌های آبادان، اراک، ستاره خلیج‌فارس، اصفهان و تبریز داشتند که به این تعهد عمل نکردند .

بازگشت بزرگترین مشتری نفتی اروپایی

در کنار آلمان‌ها، ایتالیا نیز ازلغو تحریم‌های ایران استقبال کرد. این کشور قبل از تحریم‌ها  یکی از مشتریان مهم نفت ایران در اروپا به شمار می‌رفت.

ایتالیا هم مانند آلمان از جمله کشورهایی بود که قبل از تحریم‌ها در ایران فعالیت داشت.  شرکت «انی» با وجود فشار آمریکا مسئولیت اجرای چند طرح بزرگ نفتی را در ایران برعهده داشت. این شرکت در فاز اول و دوم طرح توسعه میدان نفتی دارخوین مشارکت داشت. با تحریم نفت ایران طی چند سال گذشه این شرکت همچنان یکی از خریداران نفت خام کشور باقی ماند.  همچنین انی همراه آجیپ در طرح توسعه میدان نفتی دارخوین، فازهای ۴ و ۵  پارس جنوبی، پالایشگاه اراک، بندرعباس، پتروشیمی تبریز و طرح‌های صنعتی دیگر به گونه‌ای بود که  در آن سال‌ها ایتالیا به عنوان نخستین شریک تجاری ایران به شمار می‌آمد.

دیدار هیات سیاسی و اقتصادی ایتالیا با ایران نیز نویدهای خوشی برای ایران داشت. به گفته وزیر نفت ایران در این دیدا قرار شد روال کاری گذشته فعالیت ایتالیا در ایران ادامه یابد و علاوه برآن ، این کشور در حوزه دریای خزر و افزایش بازیافت نفت با ایران همکاری کند. این دیداری دو سر سود است که در آن ایران می‌تواند به سرمایه  و تجهیزات مورد نیاز برای توسعه صنعت نفت خود و ایتالیا می‌تواند دوباره به یکی از منابع تامین نفت خام خود دست یابد.

در این مذاکره‌ها صنعت پتروشیمی نیز یکی از مباحث مهم بود. به طوری که قرار است شرکت‌های ایتالیایی برای حضور دراین صنعت به ایران دعوت شوند. این در حالی است که پیش از تحریم‌ها شرکت‌های ایتالیایی در ساخت واحدهای پتروشیمی، در اختیار گذاشتن دانش فنی، تجهیزات و فاینانس پروژه‌های پتروشیمی حضور موفقی داشتند.

دور خیزشرکت های اروپایی برای نفت ایران

در کنار آلمان و ایتالیا، فرانسوی‌ها نیز از جمله کشورهای اروپایی خواهان فعالیت دوباره در این صنعت بودند، در حقیقت آنها عجله زیادی برای آغاز دوباره فعالیت خود داشتند.  توتال غول نفتی این کشور بیش از ۲۰ سال در پروژه‌های نفتی ایران حضور داشته است و تمایل فرانسه  برای توسعه فعالیت‌های این شرکت باب همکاری‌های جدید در ایران را خواهد گشود. در دیدار لوران فابیوس ، وزیر امورخارجه فرانسه به ایران، علاقه این کشور به حضور در صنعت پتروشیمی ایران عیان شد.علاوه بر توتال،  شرکت شل، بی پی و زیمنس نیز خواهان آغاز دوباره همکاری‌های خود با ایران در زمینه گازی شد.

در پی ورود هیات‌های اروپایی به ایران ، وزیر اقتصاد و صنایع آذربایجان نیز وارد ایران شد تا درباره نحوه همکاری‌های صنعتی در ساخت تجهیزات نفتی، همکاری‌های نفتی و گازی در دریای خزر، سواپ نفت و صادات گاز مذاکره کند.

 اولویت با همسایگان و مشتریان قدیمی

این در حالی است که به گفته حسن روحانی، رییس جمهور ایران در زمینه همکاری در دوران پسا تحریم همسایگان ایران از اولویت برخوردارند. همسایه شمالی ایران می‌تواند به دروازه ای برای ارتباط  با منطقه قفقاز تبدیل شود و آذربایجان نیز می‌تواند از طریق ایران به خلیج فارس و دریای عمان متصل شود.

اما آخرین هیاتی که به تازگی وارد ایران شده، مشتری قدیمی نفت ایران است که سال‌های متمادی از وارد کنندگان بزرگ طلای سیاه ایران در آسیا بود. تحریم ها سبب شد ژاپن هم مانند کشورهای اروپایی ایران را ترک کند واز سوی دیگر به دلیل کاهش صادرات، تجارت نفتی دو کشور نیز کاسته شد.

این کشور که در زمینه ساخت و ساز پالایشگاهی نیز سابقه خوبی در ایران دارد، با استقبال خوبی روبرو شد. یکی از نمونه‌های خوب همکاری با ژاپن پالایشگاه بندر امام در اوایل دهه ۷۰ شمسی است. البته این نگرانی وجود دارد که شرکت‌های ژاپنی  که در انرژی فعالیت می‌کنند در سطح غول‌هایی مانند توتال، انی، شل و غیره نیستند. با این حال باید در نظر داشت که شرکت‌های ژاپنی در حوزه فناوری بسیار پیشرفته هستند و توانایی رقابت با این شرکت‌های بین‌المللی را دارند.

آغاز تکاپوی هند و چین

اما حاصل رفع تحریم‌ها فقط رفت و آمد غول‌های نفتی به ایران نبود. در دوره تحریم ایران مجبور شد به شرکت‌های چینی و هندی برای توسعه بسیاری از طرح‌ها روبیاورد. در این دوره دیگر خبری از مشتریان ثابت نفت ایران نبود و در نهایت ایران مجبور شد بیشتر نفت خود را به چین و هند بفروشد. بنابراین دوره تاخت و تاز شرکت‌های هندی و چینی در ایران شروع شد. فعالیت هند و چین در پروژه‌های نفتی ایران همراه تعلیق‌های طولانی مدت و تاخیر در پرداخت بدهی‌ها  بود.

با وجود آنکه قبل از توافق هسته‌ای وزیر نفت ایران اعلام کرد که حتی پس از توافق شرکای قدیمی نفت که ایران را در دوران تحریم‌ها تنها نگذاشته‌اند بر مشتریان دیگر تقدم خواهند داشت، اما  ورود غول‌های نفتی پیمانکاران چینی را به تکاپو انداخت و به این ترتیب کابوس مشتریان هندی و چینی آغاز شد.

همین موضوع باعث شد تا در نخستین روزهای پسا تحریم، اولین طرح افزایش تولید نفت ایران با مشارکت چینی‌ها به نتیجه برسد.

بر این اساس ظرفیت تولید نفت ایران از میدان یادآوران به عنوان یکی از میادین مشترک نفتی با عراق با مشارکت ساینوپک چین به ۵۵ هزار بشکه در روز افزایش یافت.

از سوی دیگر هنوز چند روزی از انتشار خبر این افزایش تولید در میدان یادآوران با مشارکت ساینوپک چین نگذشته بود که شرکت ملی نفت ایران اعلام کرد: میدان آزادگان شمالی هم به ‌عنوان یکی از میادین مشترک نفتی با عراق آماده تولید نفت با مشارکت چینی‌ها شده است.

از سوی دیگر هندی‌ها نیز برای بازپرداخت طلب  نفتی ایران تعجیل کردند همچنین خواستار همکاری در پروژه توسعه میدان فرزاد B شدند.

استقبال از سرمایه گذاری  با قراردادهای جدید

  البته در این میان ایران نیز بیکار نبوده است. با امضای تفاهمنامه هسته ای، وزارت نفت ایران نیز مشغول فعالیت شد. مذاکره با شرکای چینی و هندی و البته رایزنی با مشتریان احتمالی یکی از این موارد بود. اما نکته ای که در بحث  معرفی فرصت های انرژی ایران اهمیت ویژه ای داشت، پرده برداری از مدل جدید قراردادهای نفتی است.

در گذشته یکی از مشکلات سرمایه گذاران خارجی برای حضور در صنعت نفت ایران، شرایط خاص قراردادها بود. اما  اکنون وزارت وعده  نوع جدیدی از مدل های قرارداد را به سرمایه گذاران خارجی داده که در آن سود آوری بیشتری برای طرف خارجی در نظر گرفته می شود.

تغییر قراردادهای نفت ایران به منزله اجازه دادن به شرکت های بین المللی برای مشارکت در تمام سطوح بالادستی نفت از جمله تولید است.  در این نوع قرارداد مالکیت میدان نفتی در اختیار کشور باقی می ماند و طرف قرارداد می تواند در یک بازه زمانی با برعهده گرفتن تمام هزینه ها به فعالیت بپردازد.کارشناسان معتقدند در صورت بهبود شرایط قراردادهای نفتی استقبال از سرمایه گذاری در پروژه ها بیشتر خواهد شد. این درحالی است که وزارت نفت ایران تا به حال دوبار زمان ارائه مدل های جدید را تغییرداده است.